Pandemiatin karameamu
Shuar nekachtai kunkuntean tura ínitak yuraun
karammajai,
atashu netsepe aya ukukamu uruk yutaimpait nutikas yurimiayi
wisha yumiajai.
Kunkunikir yunaiyamiaji.
Juka karaiti
Mesemakchajai, timiajai
Tsanumameakun, shir enentaimsattsan.
Kucha mukutin, yankupatin,
Puju, samekmau
Jata imtichuashit,
Namag kawa imti weakunam
weká karammiajai.
Limaka mishu utaiñawai
wakan nasé atsumajai metek utaiñawai,
nu wakan yujas suimiamujai metek.
Anentaimiajai, anentaimiajai, anentaimiajai
wakan tsawantri jeatsain wena auwash mishun waitkaiña.
Red socialnum chicham aarmaun wainkamiajai
“Kakarar chichakrinka mantamenaji, chichachkurincha”.
Karanam wainkaruiti
ii banderari puju kapanñujai
tuñua, tuñua jatñuncha
uruku iirak karammainit ankan jastasrisha,
ikam samek tépaka auwaiti ii nakamuka,
ii ikamri samekrijain iika makumatnitaij.
Tsukin weaka imai
iiña tsukintrin
iiña inittrin
¡Tariarji!
¡Tuké taritraji pandemia aiña nusa ashi!
Tariartasar tariarji.
Tariartasar kara atiaji.
Kurarpatin turasha unuiñamainchau
entsajai metek
weaji, weaji.
Los sueños en la pandemia
Soñé que un ser misterioso me besaba
y comía mi interior,
me saboreaba cual pechuga hervida
y yo de él.
Nos comimos a besos.
Solo son sueños,
nada de predicciones,
me engaño para sentirme bien.
Soñé que caminaba en medio del pantano
color blanco amarillento y verdoso
acaso el color de la muerte,
el color de la carne en putrefacción.
En Lima, los gatos lloran
lloran en grupos cuan almas afligidas por el oxígeno
como si aquellas almas los flagelasen.
Pienso, pienso, pienso
¿Acaso son almas que se van al destiempo las que
torturan a los gatos?
Soñé la palabra escrita en las redes sociales
“Nos matan cuando alzamos la voz, y cuando callamos también”
Si decimos que fue fruto de un sueño
para que nuestra bandera
flameara de rojo y blanco,
¿qué color debemos soñar para ser libres?
El verde de la Amazonía es nuestra esperanza,
¿el verde de nuestros bosques es también nuestra perdición?
Desde cada esquina,
desde nuestros rincones,
desde nuestros interiores
¡Resistimos!
¡Resistimos siempre, a todas las pandemias!
Resistimos para resistir.
soñamos para resistir.
Tan frágiles pero indomables como los ríos
fluimos, fluimos.
Sanchiu
Ame jiimin miña uuntru pujutin nekawaitjai
Chichamrumin wari jintak wekatusuitam nunasha wainkauwaitjai
Uruk maaniñak armia
Imtichirisha urukuk armia
Warichiñak yu armia
Tuin yujau armia
Amiña chichamrumin nekawaitjai patarun
Antukuitjai anentan
Mushutkauwaitjai tsaankun
Ame aja aramuka penker, nupasha takajat ayayi
Anentin asamin
Anentruam yurumak, kenke, inchi arau asamin
Anentruam uchiram irusam pujújakuitme
Tikich pujutnum weakum ankan ukurkiñaitme
Uchiram, tirankim tura tiranmi uchiri aiñasha
Mátsatkamusha
Yamaisha ya aujmatsamtaiya
uuntrusha uruk matsámajakarukit nunasha antuktataj
Ankan ukurkiñaitme ju nunka jui
Turasha, anentairuinka tuké pujame
Wi atsumakaisha
Wake mesemar nekapeakaisha
Uteakaisha
Yaja wekasan waitakaisha
Nui pujame
Kakaram asam
Wampis nuwa asam
Awarun nuwa asam
Sanchiu
En tus ojos conocí la historia de mis ancestros
En tu palabra vi los caminos que recorriste
Cómo se enfrentaban con sus enemigos
Cómo eran sus caritas
Qué cositas comían
Dónde caminaban
En tu palabra conocí a mi familia
Escuché el anen
Inhalé el tabaco
Tu chacra era tan hermosa que provocaba desyerbar
Porque poseías el anen
Porque sembrabas yuca, sachapapa, camote luego de cantar el anen
Cantando el anen tenías a tus hijos unidos
Dejaste un vacío en mí cuando te fuiste a la otra vida
A tus hijos, nietos y bisnietos
A la comunidad
Ahora quién nos contará
Las hazañas de los ancestros
Me dejaste sola en este territorio
Viviendo siempre en mi corazón
Estás cuando te necesito
Cuando me siento triste
Cuando lloro
Cuando sufro estando lejos
Siempre estás ahí
Porque eres fuerte
Porque eres mujer wampis
Porque eres mujer awajun
Apachrujai chichamu
Apachi,
Arutam anenkartin akainka
ashi entsanam akinmainiti.
¿Numi aiña auwashit nii aneenisa najanamuka?
Apachi,
wika, numi penke etsan
wainkachun anen ayajai.
Kuiman shiir esamtikmiayi,
turasha ememamurinka churmachuyayi.
Nii wariña turatjai tawak nuna jurumki
watai uruchjai najanamunam wakamiayi,
yaunchuk Nantu urukak aya nujai metek.
Ima nuin wainkau ayajai.
Apachi,
juisha anenkaka metekaiti.
Tuma ain muukjai aneniasta tuiñawai,
turasha enentaika metek najamawai.
Dialogando con el abuelo
Abuelo,
si el Arutam supiera amar,
habría poblado todo un río.
¿Acaso cada árbol es fruto de tanto amor?
Abuelo,
yo solo amé a un árbol
que nunca conoció el sol.
Era cicatrizante,
pero con ego torcido.
Subió en la escalera del algodón,
con las ilusiones al hombro
como Luna en el tiempo de los ancestros.
Fue la única vez que lo vi.
Abuelo,
acá se ama como allá.
Solo que piden amar con la cabeza,
pero el corazón duele igual.
Miñauch akuminka
Ame miñauch akuminka
Jui ekemruttsata,
yurumkachin iñarsatjai, tumainitjame
Yanauchikitam
Imauch wajam ausha
Amiña inkuaknaka
Chichakchamñu nekapeajai.
Chimpich emajtamsa,
uusan, tinkamchirui jurumkiajam.
Yawaa uchichiri emajtamsa,
ijarmattsan, nauttsan ayurtuman,
jinkasan eketmasajam.
Si tú fueras mío
Si tú fueras mío
Siéntate aquí que te voy a cocinar, te puedo decir
¿De quién serás?
Tan agraciadito que eres
Cuando me encuentro contigo
Me enmudezco.
Si fueras pihuichito,
te llevaría a escondidas en mi pechito.
Si fueras un cachorrito,
haría dieta y luego de darte de comer masticadito,
te haría sentar amarradito.
Glosario
Anen: Canto sagrado que tiene una fuerza espiritual. En sus letras invoca a las deidades Nunkui y Tsunki
Arutam: Deidad que da visión a los wampis.
Comunidad: Es el espacio que habitan los wampis. Cada comunidad tiene un título de propiedad y son conocidos como comunidades nativas.
Luna: Es la deidad del cielo. De género masculino.
“…escalera del algodón”: El mito cuenta que Luna, al enojarse con su esposa, subión en la escalera hecha de algodón para irse a su mundo del Cielo.
Pihuicho: Es una especie de loro. Está en diminutivo.




