Poesía peruana: Dina Ananco

Leemos a la poeta peruana Dina Ananco (1985). Es artista visual y escribe poesía en wampis, una lengua amazónica. Estudió Literatura en la Universidad Nacional Mayor de San Marcos. Por el libro Sanchiu obtuvo el Premio Nacional de Literatura 2022, en la categoría Literatura en lenguas Indígenas u Originarias

 

 

 

 

 

 

Pandemiatin karameamu

 

Shuar nekachtai kunkuntean tura ínitak yuraun​​ 

​​ karammajai,

atashu netsepe aya ukukamu uruk yutaimpait ​​ nutikas yurimiayi

wisha yumiajai.

Kunkunikir yunaiyamiaji.

 

Juka karaiti

Mesemakchajai, timiajai

Tsanumameakun, shir enentaimsattsan.

 

Kucha mukutin, yankupatin,​​ 

Puju, samekmau

Jata imtichuashit,

Namag kawa imti weakunam

​​ weká karammiajai.

 

Limaka mishu utaiñawai

wakan nasé atsumajai metek utaiñawai,

nu wakan yujas suimiamujai metek.

Anentaimiajai, anentaimiajai, anentaimiajai

wakan tsawantri jeatsain wena auwash mishun waitkaiña.

 

Red​​ socialnum chicham aarmaun wainkamiajai

“Kakarar chichakrinka mantamenaji, chichachkurincha”.

 

Karanam wainkaruiti

ii banderari puju kapanñujai

tuñua, tuñua jatñuncha​​ 

uruku iirak karammainit ankan jastasrisha,

ikam samek tépaka auwaiti ii nakamuka,

ii ikamri samekrijain iika makumatnitaij.

 

Tsukin weaka imai

iiña tsukintrin

iiña inittrin

¡Tariarji!

¡Tuké taritraji pandemia aiña nusa ashi!

Tariartasar tariarji.

Tariartasar kara atiaji.

Kurarpatin turasha unuiñamainchau

entsajai metek

weaji, weaji.

 

 

 

 

 

 

 

Los sueños en la pandemia

 

Soñé que un ser misterioso me besaba

y comía mi interior,

me saboreaba cual pechuga hervida

y yo de él.

Nos comimos a besos.

 

Solo son sueños,

nada de predicciones,

me engaño para sentirme bien.

 

Soñé que caminaba en medio del pantano

color blanco amarillento y verdoso

acaso el color de la muerte,

el color de la carne en putrefacción.

 

En Lima, los gatos lloran

lloran en grupos cuan almas afligidas por el oxígeno

como si aquellas almas los flagelasen.

Pienso, pienso, pienso

¿Acaso son almas que se van al destiempo las que​​ 

torturan a los gatos?

 

Soñé la palabra escrita en las redes sociales​​ 

“Nos matan cuando alzamos la voz, y cuando callamos también”

 

Si decimos que fue fruto de un sueño

para que nuestra bandera

flameara de rojo y blanco,

¿qué color debemos soñar para ser libres?​​ 

El verde de la Amazonía es nuestra esperanza,

¿el verde de nuestros bosques es también nuestra perdición?

 

Desde cada esquina,

desde nuestros rincones,​​ 

desde nuestros interiores

¡Resistimos!

¡Resistimos siempre, a todas las pandemias!

Resistimos para resistir.

soñamos para resistir.

Tan frágiles pero indomables como los ríos

​​ fluimos, fluimos.

 

 

 

 

 

 

 

 

Sanchiu

 

Ame jiimin miña uuntru pujutin nekawaitjai

Chichamrumin wari jintak wekatusuitam nunasha wainkauwaitjai

Uruk maaniñak armia

Imtichirisha urukuk armia

Warichiñak yu armia

Tuin yujau armia

 

Amiña chichamrumin nekawaitjai patarun

Antukuitjai anentan

Mushutkauwaitjai tsaankun

 

Ame aja aramuka penker, nupasha takajat ayayi

Anentin asamin

Anentruam yurumak, kenke, inchi arau asamin

 

Anentruam uchiram irusam pujújakuitme

Tikich pujutnum weakum ankan ukurkiñaitme

Uchiram, tirankim tura tiranmi uchiri aiñasha

Mátsatkamusha​​ 

Yamaisha ya aujmatsamtaiya​​ 

uuntrusha uruk matsámajakarukit nunasha antuktataj

Ankan ukurkiñaitme ju nunka jui

Turasha, anentairuinka tuké pujame

Wi atsumakaisha​​ 

Wake mesemar nekapeakaisha​​ 

Uteakaisha

Yaja wekasan waitakaisha

Nui pujame

Kakaram asam

Wampis nuwa asam

Awarun nuwa asam

 

 

 

 

 

 

 

Sanchiu

 

En tus ojos conocí la historia de mis ancestros

En tu palabra vi los caminos que recorriste

Cómo se enfrentaban con sus enemigos

Cómo eran sus caritas

Qué cositas comían

Dónde caminaban

 

En tu palabra conocí a mi familia

Escuché el​​ anen

Inhalé el tabaco

 

Tu chacra era tan hermosa que provocaba desyerbar

Porque poseías el​​ anen

Porque sembrabas yuca, sachapapa, camote luego de cantar el​​ anen

 

Cantando el​​ anen​​ tenías a tus hijos unidos

Dejaste un vacío en mí cuando te fuiste a la otra vida

A tus hijos, nietos y bisnietos

A la comunidad

Ahora quién nos contará​​ 

Las hazañas de los ancestros

Me dejaste sola en este territorio

Viviendo siempre en mi corazón

Estás cuando te necesito

Cuando me siento triste

Cuando lloro

Cuando sufro estando lejos

Siempre estás ahí

Porque eres fuerte

Porque eres mujer wampis

Porque eres mujer awajun

 

 

 

 

 

 

Apachrujai chichamu

 

Apachi,​​ 

Arutam anenkartin akainka

ashi entsanam akinmainiti.

¿Numi aiña auwashit nii aneenisa najanamuka?

 

Apachi,

wika, numi penke etsan

​​ wainkachun anen ayajai.

Kuiman shiir esamtikmiayi,

turasha ememamurinka churmachuyayi.

Nii wariña turatjai tawak nuna jurumki

watai uruchjai najanamunam wakamiayi,

yaunchuk Nantu urukak aya nujai metek.

Ima nuin wainkau ayajai.

 

Apachi,

juisha anenkaka metekaiti.

Tuma ain muukjai aneniasta tuiñawai,

turasha enentaika metek najamawai.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Dialogando con el abuelo

 

Abuelo,​​ 

si el Arutam supiera amar,​​ 

habría poblado todo un río.

¿Acaso cada árbol es fruto de tanto amor?

 

Abuelo,

yo solo amé a un árbol​​ 

que nunca conoció el sol.

Era cicatrizante,​​ 

pero con ego torcido.

Subió en la escalera del algodón,​​ 

con las ilusiones al hombro

como Luna en el tiempo de los ancestros.

Fue la única vez que lo vi.

 

Abuelo,​​ 

acá se ama como allá.

Solo que piden amar con la cabeza,

pero el corazón duele igual.

 

 

 

 

 

 

 

 

Miñauch akuminka

 

Ame miñauch akuminka

Jui ekemruttsata,​​ 

yurumkachin iñarsatjai, tumainitjame

Yanauchikitam

Imauch wajam ausha

Amiña inkuaknaka

Chichakchamñu nekapeajai.

Chimpich emajtamsa,

uusan, tinkamchirui jurumkiajam.

Yawaa uchichiri emajtamsa,

ijarmattsan, nauttsan ayurtuman,

jinkasan eketmasajam.

 

 

 

 

 

 

Si tú fueras mío

 

Si tú fueras mío

Siéntate aquí que te voy a cocinar, te puedo decir

¿De quién serás?

Tan agraciadito que eres

Cuando me encuentro contigo

Me enmudezco.

Si fueras pihuichito,

te llevaría a escondidas en mi pechito.

Si fueras un cachorrito,

haría dieta y luego de darte de comer masticadito,

te haría sentar amarradito.

 

 

 

 

 

 

 

 

Glosario​​ 

 

Anen:​​ Canto sagrado que tiene una fuerza espiritual. En sus letras invoca a las deidades Nunkui y Tsunki

Arutam: Deidad que da visión a los wampis.​​ 

Comunidad:​​ Es el espacio que habitan los wampis. Cada comunidad tiene un título de propiedad y son conocidos como comunidades nativas.

Luna:​​ Es la deidad del cielo. De género masculino.

“…escalera del algodón”:​​ El mito cuenta que Luna, al enojarse con su esposa, subión en la escalera hecha de algodón para irse a su mundo del Cielo.​​ 

Pihuicho: Es una especie de loro. Está en diminutivo.

 

 

Librería

También puedes leer